The Best of Filmfestival Rotterdam

VIVID vormgeving Rotterdam

27 januari t/m 13 maart 2005

De beste - Hard Werken -affiches van het Filmfestival Rotterdam aangevuld met o.a. de beroemde dagkranten van de 15de editie (1986) van het festival.
Al het tentoongestelde werk komt uit de rijke collectie van grafisch ontwerper Rick Vermeulen

De tentoonstelling bij VIVID werd geopend door Paul van Yperen, manager communicatie van de Premsela Stichting en voormalig beheerder van de collectie filmaffiches van het Filmmuseum











The Best of Filmfestival Rotterdam

Openingswoord door Paul van Yperen, Premsela Stichting

Goedemiddag, Ik werk weliswaar voor de Premsela Stichting, het platform voor Nederlandse vormgeving, maar Aad Krol en Saskia Copper van VIVID hebben me niet om die reden uitgenodigd voor dit praatje maar vanwege mijn passie voor filmaffiches. De affiches van Hard Werken voor het Filmfestival Rotterdam behoren tot het allermooiste op dit gebied.
In het canon van het moderne Nederlandse affiche, het boek ‘Dutch Poster 1960 – 1996’ van Anthon Beeke staan maar liefst acht affiches voor het Filmfestival Rotterdam afgedrukt. Niet toevallig zijn zij allen ontworpen door Hard Werken. Soms zijn ze door Rick Vermeulen alleen, soms door Gerard Hadders, soms van hen samen of van Hadders met Willem Kars of Erik Prinsen. De affiches hebben een simpel procédé: de festivalnaam, de data en het logo. Elk jaar experimenteerde Hard Werken met het festivallogo, de tijger (de tegenhanger van de leeuw van MGM, hoewel anderen zeggen dat de tijger destijds is gekozen, omdat hij net als de cinema met uitserven bedreigd wordt). Het beest verscheen in allerlei gedaantes: als mozaïek, in neon, als zandsculptuur, als een tekening op straatstenen, als een reliëf in brandend hout. Prachtig zijn die A0 affiches in full-colour. En wat een kleuren. “Grafisch ontwerpen wordt zo een feest,” schrijft Beeke. Terecht want het plezier in het ontwerpen spat van deze affiches af. Het materiaal is overigens afkomstig uit de collectie van voormalig Hard Werker Rick Vermeulen.

Wat was Hard Werken nou eigenlijk? Rond 1977 deed het ontwerpcollectief zijn intrede. In Amsterdam kreeg je – heel typerend - Wild Plakken, in Rotterdam Hard Werken. Vijf eigenzinnige Rotterdamse ontwerpers, Willem Kars, Gerard Hadders, Rick Vermeulen, Henk Elenga en Ton van der Haspel, presenteerden in 1979 het kunst- en cultuurtijdschrift Hard Werken. Het tijdschrift kenmerkte zich vooral door experimenten met typografie, fotografie en illustratie waarbij inspiratie werd gehaald uit films, muziek, theater en schilderkunst. In het nieuwe vormgevingstijdschrift Morf schrijft de Grande Dame van de Nederlandse vormgeving, Marjan Unger, over haar liefde voor tijdschriften. Over Hard Werken schrijft zij: “Wat de grafische vormgeving betreft vormden periodieken als ‘Hard Werken’ en De Enschedese School’ begin jaren tachtig een welkome bevrijding van het strakke grid van de Zwitserse School. Het waren geen grote publieksbladen die op elk station in de kiosk lagen. Ze ontleenden hun kwaliteit aan de onbedwingbare behoefte van de makers om zich te uiten in tijdschriftvorm en dat straalde van de pagina’s af. Daarmee markeerden zij het begin van de internationale triomftocht van het Dutch Design, met name in de Verenigde Staten.”

De naam kwam voort uit hun mission statement: “Arbeider, alcoholist, assurandeur, dandy, dichter, directeur, treedt naast de u bekende paden; ga u te buiten aan Hard Werken.” Allen hadden gestudeerd aan de Rotterdamse Kunstacademie en hadden elkaar leren kennen op de Grafische Werkplaats, een initiatief van de Rotterdamse kunststichting. Zij besloten om zich naast het tijdschrift ook op andere projecten te richten. Op 29 april 1980 richten zij samen met Janwillem de Kok en Helen Howard, de Vereniging Hard Werken op. Zij ontwierpen voor de Rotterdamse Kunststichting, maakten boekontwerpen voor uitgeverij Bert Bakker, deden de vormgeving van het VPRO-programma Tape TV, werkten voor het Nederlands Theaterinstituut en museum Boymans van Beuningen. Veel werk dus voor culturele instellingen, maar Hard Werken nam ook commerciële opdrachten aan. Rick Vermeulen in Eye Magazine, 2001: “I don't think anything designed should be considered as art. It's not only about the experimentation with form. There is always a client.”

 

De eerste klant van Hard Werken was Film International. In de zomer van 1972 organiseerde de gemeente Rotterdam een internationale filmweek met films waar commerciële filmimporteurs en distributeurs geen brood in zagen. Dit initiatief was zo’n succes dat Film International Rotterdam werd opgericht, de start van het grootste Nederlandse filmfestival en überhaupt grootste culturele evenement van Nederland. Film International ging ook films distribueren aan filmhuizen, waarvan de eerste, ’t Hoogt, in 1973 was gestart door
Huub Bals, tevens oprichter en directeur van het Rotterdams filmfestival. In 1981 kreeg Hard Werken van Huub Bals de opdracht tien affiches voor de hoofdfilms te ontwerpen. Dat waren affiches als Calm, Loulou, Kontrakt en Der Neger Erwin, die u in de tentoonstelling kunt zien. Opvallende kenmerken zijn: een speelse typografie,met schuine-, schrijf- of uitgescheurde letters; verzadigde pasteltinten, getinte zwart-wit foto’s en gescheurde foto’s. Ondanks deze gezamenlijke kenmerken is er niet gezamenlijk aan de affiches gewerkt. Volgens Hadders waren de karakters daarvoor eenvoudig te onverenigbaar voor. Hard Werken had de films in 1981 vooraf niet gezien. De ontwerpers kregen enkele foto’s en een korte inhoudsbeschrijving en daar moest het mee gebeuren. Hadders gebruikte voor Sauve qui peut van Jean Luc Godard bijvoorbeeld een foto, die slechts een hele kleine scène betrof. Later zouden deze affiches worden gebruikt om de distributie van de films te bevorderen. De samenwerking beviel zo goed dat Hard Werken vanaf dat moment tot 1994 ieder jaar het officiële affiche voor het filmfestival zou ontwerpen. Tijdens het 10de Filmfestival in Lantaren-Venster had Hard Werken niet alleen de affiches ontworpen, maar ook de dagkrant (toen nog ochtendblad geheten) de toegangskaarten, schilderijen, de festivalruimtes, discussiedecor en het eindfeest. U kunt het in de tentoonstelling bekijken en ook het materiaal voor de 15de editie van het festival.Toen was Hard Werken geen vereniging meer maar een BV, een multidisciplinair ontwerpbureau met 20 werknemers.

Alex Wuijts en Liza Swaving, studenten aan de Vrije Universiteit Amsterdam hebben een stuk geschreven over Hard Werken, dat u op de website van Vivid kunt vinden. Het onderzoek naar naoorlogse Nederlandse filmaffiches staat nagenoeg in de kinderschoenen, in tegenstelling tot het onderzoek naar hun voorgangers uit de jaren twintig en dertig.
De start van het college Onderzoek Filmaffiches aan de Vrije Universiteit van Amsterdam (een samenwerkingsproject met het Filmmuseum en de Premsela Stichting) is een teken aan de wand dat hier verandering in zal komen. De docent, dr. Ivo Blom, haalde met zijn initiatief zelfs het NOS-journaal. Voor het onderzoek naar naoorlogse Nederlandse filmaffiches is dankbaar gebruik gemaakt van de enorme collectie van het Nederlands Filmmuseum, gevestigd in het Vondelpark te Amsterdam. Het Filmmuseum beheert sinds de jaren vijftig een collectie filmaffiches, die inmiddels ruim drie-en-dertigduizend titels omvat. In tegenstelling tot collecties van buitenlandse filmmusea is het nationale aandeel in Amsterdam beperkt: zo’n vijfduizend titels.

Zelf heb ik van 1988 – 1993 als beheerder van deze collectie gewerkt en had in die functie in 1992 samen met stagiaire Angelique de Beer een gesprek over Hard Werken en het ontwerpen van filmaffiches. Hadders vond dat de afficheontwerper een moeilijke positie had. Een goede ontwerper zou altijd een persoonlijk element aan een affiche toe willen voegen, maar dat wil een regisseur vaak ook. Hadders: “Je maakt [affiches] ergens voor en dat iets is een punt in de tijd. Als dat punt in de tijd voorbij is, dan is het product dat je gemaakt hebt overbodig geworden. Dat is ook een van de redenen waarom het vak zo’n slechte theoretische traditie kent, het is zo ontzettend vluchtig. Het is dus in het belang van het vak als er mensen aan collectievorming doen, onderzoek doen naar drukwerk of werk tentoonstellen. Een affiche is op zich ook iets, los van de film waarvoor hij gemaakt is”. Dat een affiche inderdaad iets is, los van de film, is een gedachte die steeds meer weerklank vindt.

Van 8 maart tot en met 25 april 2005 is in het Exposorium van de Vrije Universiteit (VU) te Amsterdam, de tentoonstelling ‘Blikvangers’, over Nederlandse filmaffiches uit de periode 1945-2005 te zien. De affiches zijn geselecteerd uit de collectie van het Filmmuseum.
‘Blikvangers’ is gebaseerd op het onderzoek dat studenten van de opleidingen Algemene Cultuurwetenschappen en Kunstgeschiedenis van de VU hebben gedaan naar het Nederlandse filmaffiche. De studenten hebben onderzoek verricht naar onder meer de (internationale) affiches voor succesvolle films als ‘Alleman’ en ‘Minoes’, de affiches van Alex van Warmerdam, de criteria van de Skrien Afficheprijs, het ontwerpproces en de affiches voor festivals als International Documentary Filmfestival Amsterdam en International Film Festival Rotterdam. De tentoonstelling wordt samengesteld door de studenten Annejet Riedijk en Bas Mulder onder begeleiding van de curator van het Exposorium, Hendriekje Bosma. Namens de Premsela Stichting werkt grafisch ontwerper Lex Reitsma aan de tentoonstelling mee. Skrien besteedt in haar volgende nummer extra veel aandacht aan filmaffiches vanwege de tentoonstelling. In deze Skrienspecial komt onder meer het artikel van Alex Wuijts en Liza Swaving over Hard Werken. ‘Blikvangers - zestig jaar filmaffiches in Nederland’ wordt geopend op dinsdag 8 maart om 16.00 uur. U bent van harte welkom!

  vividvormgeving.nl